Dünya insan boy haritası: Santimetrelerle okunan eşitsizlik

Dünya ve Türkiye’de ortalama boy

İnsan boyu çoğu zaman “genetik şans” diye geçiştiriliyor. Oysa büyük ölçekli veriler, ortalama boy uzunluğunun; çocuklukta alınan besin, temiz suya erişim, enfeksiyon yükü, aile geliri ve eğitim gibi yapısal faktörlerin birleşik sonucu olduğunu gösteriyor.

2016’da yayımlanan ve 1896–1996 doğumlu 18,6 milyon yetişkinin verisini analiz eden NCD Risk Factor Collaboration çalışması, 200 ülke için bir yüzyıllık boy serisi çıkararak bu tabloyu netleştirdi (NCD-RisC, 2016, eLife). Aynı veriyi kullanan Our World in Data – Human Height veri seti ve Average height by country listeleri, ülkelerin bugün nerede durduğunu ayrıntılı biçimde ortaya koyuyor.

Basit bir soru üzerinden bakabiliriz: “Bir ülkenin ortalama boyu, aslında o ülkenin çocuklarına nasıl bir hayat sunduğunu ne kadar anlatıyor?”

Bu haber hangi veriye dayanıyor?

Analizi dört temel kaynağa yaslayarak, yöntem farklarını baştan açık ediyoruz:

• Yüzyıllık küresel seri (1896–1996 doğumlular):“A century of trends in adult human height” başlıklı NCD-RisC meta-analizi, 1896–1996 arasında doğmuş yetişkinlerin ortalama boylarını 200 ülke için yeniden hesaplıyor. Çalışma, çoğu ölçülmüş boy verisine dayanan 1472 nüfus temsilli araştırmayı bir araya getiriyor (NCD-RisC, 2016, eLife). Bu veriye ait grafik, bu haberin en sonunda var. 1896 doğumluları gösteren grafikte, yıl hanesini seçerek, istediğiniz yılda ülkelerin ortalama boy değerlerini görebilirsiniz.
• Our World in Data – Human Height:Aynı NCD-RisC verisini kullanarak, ülkeler için 18–19 yaş referanslı boy serileri oluşturuyor. Örneğin “1996 doğumlular 18 yaşındayken ortalama boyu kaç santimetreydi?” gibi sorulara cevap veriyor (Roser, 2021, Our World in Data).
• Ülke sıralamaları ve haritalar:Wikipedia – Average human height by country ve WorldPopulationReview – Average height by country sayfaları, bu akademik çalışmalardan türetilmiş ülke ortalamalarını tablo ve harita halinde listeliyor.
• Türkiye’nin ulusal serisi (2008–2022):Ceyda Hayretdağ (2023), TÜİK’in Türkiye Sağlık Araştırması mikro verilerini kullanarak 15 yaş üzeri yetişkinlerde boy ve vücut kitle indeksi (BMI) dağılımlarını analiz ediyor (Hayretdağ, 2023, Medical Science and Discovery).

Bu kaynakların önemli bir ortak noktası var: Boy verisini “biyoloji”nin ötesinde, çocukluk koşulları ve kalkınma düzeyiyle birlikte okuma ısrarı.

1896’daki boy ortalaması, NCDRisC değerlerine göre şöyle.

Erkekler ve kadınlar için boy değerleri ayrı hesaplanıyor. İlk grafik, erkeklerin 1890 ve 1990 ölçümleri. İlk ölçümler çok sistematik olmasa da, özellikle 1950’lerden sonra daha sistemli yapılmış. Neredeyse her ülkedeki değerlerde, 1996 doğumluların boylarının genel olarak arttığını söylemek mümkün. Ancak artış oranlarının farkı, yine sosyoekonomik bir etkiyi gösteriyor.

En uzunlar, en kısalar: Dünya boy liginde tablo

NCD-RisC ve Our World in Data’nın 1996 doğumlu kuşak için yaptığı karşılaştırmalar, bugünün genç yetişkinlerine bakarak dünyayı şöyle resmediyor:

• En uzun erkekler: Hollandalı erkekler yaklaşık 183–184 cm ile küresel zirvede. Onları Karadağ, Estonya, Bosna-Hersek gibi yine Avrupa ülkeleri takip ediyor; bu grupta ortalama erkek boyu 181 cm’nin üzerinde.
• En uzun kadınlar: Letonya, Hollanda, Estonya ve Çekya gibi ülkelerde kadınların ortalama boyu yaklaşık 168–169 cm seviyesinde.
• En kısa ülkeler: Timor-Leste, Laos, Yemen ve Guatemala gibi ülkelerde erkek ortalaması 160 cm civarında. Guatemala, Filipinler ve Nepal gibi ülkelerde kadın ortalamaları ise 150–151 cm bandında.
• Küresel ortalama: 1996 doğumlu kuşakta dünya genelinde erkeklerin ortalama boyu 171 cm, kadınlarınki ise yaklaşık 159 cm (Our World in Data).

Başka bir deyişle, 20. yüzyılın sonlarında doğan kuşakta; en uzun ve en kısa ülke ortalamaları arasında erkeklerde 20 cm’nin üzerinde, kadınlarda da benzer büyüklükte bir uçurum var (NCD-RisC, 2016).

Bu santimetre farkı, yalnızca kimin genetik olarak uzun boylu olduğunu değil, kimin çocukken tam doyarak, temiz suyla ve daha az enfeksiyonla büyüdüğünü de anlatıyor.

Eğer grafikleri seviyorsanız, bu haberi okuduktan sonra şu linkteki grafiği incelemenizi tavsiye ederim. Bu grafik de belli bir bölgedeki insanların boy ortalaması ve kişi başı GSMH arasındaki ilişkiyi gösteriyor.

Ayrıca, sayfanın en altında gösterdiğim uzun grafiğin özeti aslında şu: Dünya’da ülkelerin boy ortalamasına bakıldığında, Avrupa ülkelerinin açıkça farkla önde olduğu görülüyor. Listenin en arkasında ise  (tekil örnekler hariç) Güney Asya ve Sahra Altı Afrika var.

Bir yüzyılda kim ne kadar uzadı?

NCD-RisC’nin yüzyıllık analizi, boy artışının tüm dünyada yaşandığını, ama hızının ülkeden ülkeye çarpıcı biçimde değiştiğini gösteriyor.

Yüz yıllık süreçte yerinde saymış ülkeler var. Bangladeş ve Hindistan gibi bazı Güney Asya ülkelerinde bunlar arasında. Sahra-altı Afrika’nın bazı bölgelerinde de artış hızı, yüksek gelirli ülkelere kıyasla belirgin biçimde geride.

Artışın en fazla olduğu iki örnek de var. Güney Koreli kadınlarda 1896-1996 doğumlu kuşaklar arasında ortalama +20,2 cm; İranlı erkeklerde ise +16,5 cm’lik artış var.

Bu resim, genetik havuzun kısa sürede değişmediğini hatırlatıyor: Boy, çevre koşulları iyileştikçe “genetik potansiyel”e doğru yaklaşan esnek bir gösterge. Temiz su, daha çeşitli ve yeterli beslenme, enfeksiyonların azalması ve yoksulluğun kısmen gerilemesi, kimi ülkeleri 20 cm uzatırken, kimilerini neredeyse aynı yerde bırakmış durumda.

Boy ve kalkınma: HDI ile santimetre arasındaki bağ

Our World in Data’nın analizi, ülkelerin ortalama boyu ile kişi başına gelir, eğitim ve yaşam süresi gibi göstergeler arasında çok güçlü bir ilişki olduğunu ortaya koyuyor. Bu da bizi İnsani Gelişme Endeksi (HDI) tartışmasına getiriyor.

HDI’de 0,2 puanlık artış, erkeklerde ortalama yaklaşık +4 cm boy ve +6,5 kg ağırlık artışıyla ilişkili. Aynı gelişme, kadınlarda yaklaşık +1,7 cm boy ve +2,7 kg ağırlık artışıyla sınırlı kalıyor.

Bu fark iki şeyi işaret ediyor:

HDI yükseldikçe; anne-baba eğitimi, hane geliri, temiz su, kanalizasyon, çocuk sağlığı hizmetleri ve beslenme koşulları iyileşiyor. Bu iyileşme doğrudan santimetrelere yansıyor. Boy, “çocukluk paketinin” özet göstergesi gibi duruyor.

Aynı HDI artışında erkeklerin kız çocuklara kıyasla daha fazla “uzaması”, kalkınma kazanımlarının hanede eşit dağılmadığını düşündürüyor. Erkek çocuklara daha fazla kaynak ayrılması, kız çocukların yetersiz beslenmeye ve sağlık hizmetlerine erişimsizliğe daha fazla maruz kalması bu farkın içinde gizli. Cinsiyet eşitsizliği çocukları büyütürken de var. Sanayi toplumlarında kadının da

Türkiye’nin boy profili: 173’e 161 cm’nin anlattıkları

Türkiye için elimizde hem küresel veri setleri hem de TÜİK temelli yerli bir çalışma var.

Yetişkin ortalamaları

Ceyda Hayretdağ (2023), TÜİK Türkiye Sağlık Araştırması mikro verileri üzerinden 2008–2022 döneminde 15 yaş üzeri yetişkinler için tabloyu özetle şöyle veriyor (Hayretdağ, 2023):

• Erkeklerde ortalama boy ≈ 173 cm
• Kadınlarda ortalama boy ≈ 161 cm
• Bu ortalamalar 2008–2022 arasında küçük dalgalanmalar gösteriyor, dramatik bir sıçrama yok.

Yaş gruplarına bakıldığında:

• 15–24 yaş grubunda ortalama boy, genel ortalamanın üzerinde ve genç kuşaklarda hafif bir “uzama eğilimi” var.
• 65+ ve 75+ yaş gruplarında ortalamalar belirgin şekilde daha düşük; bu hem yaşlanma sürecini, hem de bu kuşakların çocukluk dönemindeki daha yoksul koşulları yansıtıyor.

Küresel karşılaştırmalarda ise Türkiye, erkek boyunda kabaca orta–üstbantta yer alıyor: Hollanda, Karadağ gibi 180 cm’yi aşan ülkelerden kısa; ama dünya ortalamasının üzerinde (Our World in Data, WorldPopulationReview).

Ülke sıralamalarını en üstten başlayarak tararken, Türkiye’nin Afrika ülkelerinden önce, Avrupa ülkelerinden sonra olduğunu görmek mümkün.

Kilo ve boyun birlikte okunduğu tablo

Hayretdağ’ın çalışması, boyla birlikte vücut kitle indeksi (BMI) dağılımını da izliyor. Buna göre:

Zayıf bireylerin oranı zaman içinde hafifçe geriliyor.

“Pre-obez” (fazla kiloluya yakın) kategori özellikle erkeklerde artış eğiliminde.

Obezite oranı 2008–2016 arasında yükselip sonrasında plato yapma eğilimi gösteriyor.

Şunu çıkartabiliriz. Türkiye’de genç kuşaklar ebeveynlerine göre biraz daha uzun, ama aynı zamanda daha ağır. Bu da “boy kazancı”nın, sağlıklı beslenme değil, çoğu zaman yüksek kalorili ama düşük kaliteli beslenme ve hareketsizlikle yan yana gittiğine işaret ediyor.

Türkiye’nin beslenme alışkanlıklarında karbonhidratlara ağırlık veriliyor olmasının nedeni de temelde ekonomik.

Neden internette farklı rakamlar görüyoruz?

Türkiye için internette “erkek ortalaması 170, 173, 175 cm” gibi farklı rakamlar; kadınlar için de 160, 161, 165 cm gibi değişen değerlerle karşılaşmak mümkün. Bu tür farklar çoğunlukla üç teknik sebepten kaynaklanıyor:

1. Yaş tanımı:
   NCD-RisC ve Our World in Data, belirli doğum yıllarındaki bireylerin 18–19 yaş boyunu kullanıyor; yani “genç yetişkin” dönemi (NCD-RisC, 2016; Roser, 2021). TÜİK temelli çalışma ise 15+ yaş tüm yetişkinleri kapsıyor. Sadece genç erkeklere bakıldığında Türkiye ortalaması birkaç santimetre daha yüksek çıkıyor.
2. Yıl farkı:
   Küresel analizler çoğunlukla 1996 doğumlu kuşağa kadar uzanıyor; ulusal saha araştırmaları ise 2008–2022 dönemini kapsıyor (NCD-RisC, 2016; Hayretdağ, 2023). Boy görece yavaş değişen bir gösterge, ancak 10–20 yıllık farklarda 1–2 cm oynamayı görmek normal.
3. Ölçüm tekniği ve örneklem:
   NCD-RisC meta-analizi mümkün olduğunca ölçülmüş boy verisi kullanıyor; bazı ülke içi anketler ise bireylerin kendi beyanına dayanıyor (NCD-RisC, 2016). Ayrıca “ülke temsilli nüfus araştırması” ile sadece “üniversite öğrencileri” gibi daha seçilmiş örneklemler doğal olarak farklı ortalamalar üretiyor.

Bu nedenle, Türkiye için 173–175 cm aralığında dolaşan erkek ortalamaları “biri doğru, diğeri yanlış” değil; hangi yıl, hangi yaş grubu ve hangi yöntemle ölçtüğünü mutlaka kontrol etmek gerekiyor.

Boy niye bir eşitsizlik göstergesi?

Dünya Sağlık Örgütü ve UNICEF, çocuklukta kalıcı boy kısalığını (stunting) uzun süredir bir yoksulluk ve yetersiz beslenme göstergesi olarak izliyor. Erken dönemde yaşanan büyüme gerilikleri; çocuklukta enfeksiyonlara ve ölüme daha yüksek risk, yetişkinlikte ise daha düşük eğitim süresi, daha düşük gelir ve bazı kronik hastalıklarda artmış riskle ilişkilendiriliyor.

Özetle:

• Genetik önemli, ama tek başına açıklayıcı değil. Aynı genetik havuz içinde, çocukluk koşulları iyileştikçe ortalama boy hızla değişebiliyor.
• İlk 1.000 gün kritik: Uzmanlar, gebelikten itibaren yaklaşık iki yılı kapsayan dönemi “ilk 1.000 gün” olarak tanımlıyor ve bu dönemdeki beslenme ve sağlık koşullarının, büyüme ve beyin gelişimi üzerinde kalıcı etkileri olduğunu vurguluyor.
• Su, sanitasyon ve enfeksiyon yükü belirleyici. Temiz suya erişim, kanalizasyon ve hijyen koşulları, ishal ve benzeri enfeksiyonların sıklığını; bu da çocukların besinden ne kadar yararlanabildiğini belirliyor.
• Aile geliri ve anne-baba eğitimi ise tüm bu sürecin çerçevesini çiziyor: sofraya ne konabildiği, sağlık hizmetine ne zaman gidilebildiği, aşıların tamamlanıp tamamlanmadığı, yaşanan mahallenin altyapısı vb.

Türkiye için de 173’e 161 cm’lik ortalama boy tablosu; bir yandan geçmiş kuşaklara göre görece iyileşmiş yaşam koşullarını, diğer yandan hâlâ bölgelere, sınıflara ve cinsiyetlere göre içerdeki farkları işaret ediyor. Bu farkları görmek için, TÜİK mikro verisiyle bölge, eğitim ve gelir düzeyine göre boy dağılımlarını açmak bir sonraki adım olabilir.

Sonuçta santimetreler sadece insanların göz hizasını değil; hangi ülkede, hangi sınıfta, hangi kuşak olarak dünyaya geldiğinizi de anlatıyor. Boy istatistikleri, bu yüzden, veri gazeteciliği için hâlâ yeterince kullanılmayan ama güçlü bir eşitsizlik merceği.

Yazının başlarında bahsettiğim grafik şöyle. Ardından kaynaklara da bakabilirsiniz.

Kaynaklar

• NCD Risk Factor Collaboration (NCD-RisC) (2016). A century of trends in adult human height. eLife. https://www.ncdrisc.org/data-visualisations-height.html
• Roser, M. (2021). Human Height. Our World in Data. https://ourworldindata.org/human-height
• Average human height by country, Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Average_human_height_by_country
• Average height by country, WorldPopulationReview. https://worldpopulationreview.com/country-rankings/average-height-by-country
• Hayretdağ, C. (2023). Anatomy of a Nation: Exploring Weight, Height, and BMI Variations among Turkish Adults: 2008–2022. Medical Science and Discovery. https://medscidiscovery.com/index.php/msd/article/view/1094
• Chitra R. (2015), Do tall people really deserve to earn more? https://www.theguardian.com/money/shortcuts/2015/apr/29/do-tall-people-really-deserve-to-earn-more
• First 1,000 days, Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/First_1,000_days