Engelli bireylerin sağlık hizmetlerine erişimi, toplumsal eşitlik ve insan hakları bağlamında önemli bir gösterge olarak kabul edilmektedir. Avrupa Birliği (AB) ülkeleri, engellilerin sağlık hizmetlerine erişimini iyileştirmek için uzun yıllardır çeşitli politikalar ve uygulamalar geliştirmiştir. Türkiye’de ise bu alanda bazı ilerlemeler kaydedilmesine rağmen, hâlâ çözülmesi gereken önemli sorunlar bulunmaktadır.
Avrupa’da Engellilerin Durumu
Avrupa Komisyonu’nun 2020 tarihli “Avrupa’da Engellilik ve Sağlık” raporuna göre, AB ülkelerinde engelli bireylerin sağlık hizmetlerine erişim oranı ortalama %85 seviyesindedir. (Bu oran, bazı ülkelerde %95’e kadar çıkmaktadır.)
Bu yüksek oranın arkasında, engellilere yönelik özel sağlık hizmetleri, altyapı yatırımları ve sosyal politikaların etkisi bulunmaktadır. Örneğin, İsveç’te engelli bireyler için sağlık hizmetleri ücretsiz sunulmakta ve sağlık kuruluşlarının tamamı erişilebilir olacak şekilde tasarlanmaktadır. Bu bilgi, İsveç Sağlık ve Refah Ulusal Kurulu’nun resmi raporunda yer almaktadır.
Almanya’da ise engelli bireyler, zorunlu sağlık sigortası kapsamında kapsamlı sağlık hizmetlerinden faydalanmaktadır. Almanya Federal Sağlık Bakanlığı’nın raporundaengellilerin sağlık hizmetlerine erişimini kolaylaştırmak için yapılan düzenlemeler detaylı bir şekilde açıklanmaktadır.
Türkiye’de Engellilerin Durumu
Türkiye’de ise durum farklılık göstermektedir. Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) 2020 yılında yayımladığı “Engellilerin Sorun ve Beklentileri Araştırması”na göre, engelli bireylerin sağlık hizmetlerine erişim oranı %60 seviyesindedir (Kırsal bölgelerde bu oran %75’e kadar çıkmaktadır). Araştırmaya göre, engelli bireylerin %40‘ı sağlık kuruluşlarına ulaşımda zorluk yaşadıklarını belirtmiştir.
Engelli bireyler hem Türkiye, hem Avrupa’da sağlık hizmetlerine erişimde başlıca engeller ile karşılaşmaktadır. Bunlar arasında fiziksel erişebilirlik dışında, sağlık personeli ile iletişim sorunlarının farkı dikkat çekmektedir.
Engelli Bireylerin Sağlık Hizmetlerine Erişiminde Karşılaştıkları Başlıca Engeller (% Olarak)
| Ülke | Fiziksel Erişilebilirlik Sorunları (%) | Finansal Engeller (%) | Ulaşım Sorunları (%) | Sağlık Personeli ile İletişim Sorunları (%) | Kaynak |
|---|---|---|---|---|---|
| Türkiye | 35 | 25 | 20 | 15 | TÜİK – Özürlülerin Sorun ve Beklentileri Araştırması, 2010 |
| Almanya | 15 | 10 | 8 | 5 | Destatis – Health of Persons with Disabilities, 2017 |
| İsveç | 10 | 5 | 7 | 3 | Socialstyrelsen – Healthcare and Social Services for People with Disabilities, 2018 |
| Fransa | 20 | 12 | 10 | 6 | INSEE – People with Disabilities and Their Access to Healthcare, 2019 |
Erişim sorunlarının başlıca nedenleri arasında ulaşım zorlukları (%40), fiziksel erişilebilirlik eksiklikleri (%35) ve finansal sıkıntılar (%25) yer almaktadır.
Sağlık kuruluşlarının fiziksel erişilebilirliği de Türkiye’de önemli bir sorundur. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın 2019 yılında yayımladığı “Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Yönetmeliği” raporuna göre, Türkiye’deki sağlık kuruluşlarının sadece %20‘si engelli bireylerin erişimine uygun durumdadır.
Engelli bireylerin sağlık hizmetlerine erişimini engelleyen bir diğer faktör de finansal zorluklardır. Sosyal Güvenlik Kurumu’nun (SGK) verilerine göre, engelli bireylerin büyük bir kısmı sağlık hizmetleri için ek ücret ödemek zorunda kalmaktadır. Bu durum, düşük gelirli engelli bireylerin sağlık hizmetlerinden faydalanmasını kısıtlamaktadır. SGK’nın bu konudaki verilerine Sağlık Uygulama Tebliği üzerinden ulaşılabilir.
Avrupa – Türkiye Karşılaştırması
Avrupa ülkelerindeki uygulamalar, Türkiye için önemli bir örnek teşkil etmektedir. AB ülkeleri, engelli bireylerin sağlık hizmetlerine erişimini kolaylaştırmak için sadece altyapı yatırımları yapmakla kalmayıp, aynı zamanda toplumsal farkındalığı artırmaya yönelik kampanyalar düzenlemektedir. Örneğin, İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS), engelli bireylerin sağlık hizmetlerinden eşit bir şekilde faydalanabilmesi için “Accessible Information Standard” adlı bir düzenleme getirmiştir. Türkiye’de benzer adımların atılması gerekmektedir. Sağlık Bakanlığı’nın “2024-2028 Stratejik Planı“nda engelli bireylerin sağlık hizmetlerine erişimini artırmaya yönelik hedefler yer almaktadır.
Engelli Bireylerin Sağlık Hizmetlerine Erişimde Zorluk Yaşama Oranları
Tablodan görüldüğü gibi, Türkiye, “Özürlülerin Sorun ve Beklentileri Araştırması”na göre, Almanya’da, İsveç ve Fransa’dan çok daha yaygın olarak sağlık hizmetlerine erişim sorunu yaşanmaktadır.
Sonuç olarak, engelli bireylerin sağlık hizmetlerine erişimi konusunda Türkiye’nin alması gereken önemli mesafeler bulunmaktadır. Altyapı yatırımları, sağlık personelinin eğitimi, finansal destek mekanizmalarının güçlendirilmesi ve toplumsal farkındalık çalışmalarının artırılması bu alandaki temel ihtiyaçlardır. Avrupa ülkelerinin deneyimleri ve uygulamaları, Türkiye için yol gösterici olabilir.
AB ülkeleri, engelli bireylerin sağlık hizmetlerine erişimini sağlamak ve iyileştirmek konusunda önemli yol kat etmiştir. Türkiye’de ise bu alanda hala ciddi eksiklikler ve zorluklar bulunmaktadır. Mevcut sorunların çözümü için kapsamlı ve bütüncül yaklaşımlar gerekmektedir.
Türkiye’nin, AB ülkelerinin deneyimlerinden ve iyi uygulamalarından faydalanarak kendi sistemini geliştirmesi mümkündür. Bu süreçte, yasal düzenlemelerin güçlendirilmesi, altyapı yatırımlarının artırılması, sağlık personelinin eğitimi ve toplumsal farkındalık çalışmalarının önemi büyüktür.
Engelli bireylerin sağlık hizmetlerine erişimini iyileştirmek, sadece bu bireylerin değil, toplumun genel refahını ve sosyal adalet anlayışını güçlendirecektir. Bu nedenle, tüm paydaşların iş birliği ve ortak çabası ile Türkiye’nin bu alanda önemli adımlar atması gerekmektedir.
Kaynaklar:
Avrupa Komisyonu, “Avrupa’da Engellilik ve Sağlık” raporu, 2020. https://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=738&langId=tr&pubId=8189
İsveç Sağlık ve Refah Ulusal Kurulu raporu, 2016. https://www.socialstyrelsen.se/globalassets/sharepoint-dokument/artikelkatalog/ovrigt/2016-6-3.pdf
Almanya Federal Sağlık Bakanlığı, “Sağlık Sisteminde Engelli Bireylerin Eşitliği” raporu.
TÜİK, “Engellilerin Sorun ve Beklentileri Araştırması”, 2020.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, “Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Yönetmeliği”, 2019.
SGK, “Sağlık Uygulama Tebliği”. https://www.sgk.gov.tr/wps/portal/sgk/tr/saglik/yururlukteki_saglik_uygulama_tebligi
NHS, “Accessible Information Standard”. https://www.england.nhs.uk/ourwork/accessibleinfo/
Sağlık Bakanlığı, 2024-2028 Stratejik Planı. https://dosyamerkez.saglik.gov.tr/Eklenti/47452/0/saglik-bakanligi-stratejik-plan-2024-2028pdf.pdf