Almanya, Avrupa’da atık yönetiminde uzun yıllardır referans noktasını korurken, Türkiye bölgenin en hızlı ilerleyen ülkelerinden biri olarak dikkat çekiyor. İki model, döngüsel ekonomiye geçişte hem olgun altyapıların hem de hızlı ulusal kampanyaların gücünü gösteriyor. Avrupa Çevre Ajansı’nın (EEA) en güncel 2023 verilerine göre Almanya, belediye atıklarının %69’unu geri dönüştürerek kıtanın zirvesinde yer alıyor. 2023 döneminde Türkiye’nin resmi verilere göre geri dönüşüm oranı %34,92’ye ulaşmışken, 2024’te %36,08 ve 2025’te %37,53’e yükseldi.
Avrupa’da geri dönüşümün zirvesi: Almanya’nın köklü başarısı
Almanya’nın %69’luk oranı, tesadüfi bir başarı değil. 1991’de hayata geçirilen Yeşil Nokta (Der Grüne Punkt) sistemiyle temelleri atılan uzun vadeli bir politikanın ürünü. Dünyanın ilk ulusal üretici sorumluluğu programı olan bu sistem, üreticileri ambalaj atıklarının son ömründen mali olarak sorumlu tuttu. Para iadesi (deposit-return) mekanizmaları, katı kamu uyumu ve ileri teknolojili ayırma tesisleriyle desteklenen altyapı, yalnızca yüksek oranlar değil, aynı zamanda derin bir çevresel sorumluluk kültürü yarattı. 2023’te EEA verilerine göre Almanya’nın yanı sıra Avusturya, Slovenya, Hollanda, Lüksemburg, Belçika, İsviçre, İtalya, Letonya ve Slovakya da %50 ve üzeri oranlara ulaştı. Avrupa Birliği ortalaması ise 2024’te %48,1 seviyesinde seyrediyor. Bu başarı, Almanya’nın 2025 hedefi olan %55’i çoktan aştığını ve 2035 hedefi %65’i yakaladığını gösteriyor.
Türkiye’nin sıfır atık atılımı: 2017’den bugüne hızlı tırmanış
Türkiye’de resmi verilere göre geri dönüşüm oranı 2017’de %13 iken 2023’te %34,92’ye, 2024’te %36,08’e ve 2025’te %37,53’e yükseldi. Sıfır Atık adlı proje kapsamında bugüne kadar 90 milyon ton atık geri kazanılarak ekonomiye yaklaşık 365 milyar TL katkı sağlandı. 217 binden fazla kamu ve özel binada uygulanan sistem, milyonlarca vatandaşı kaynakta ayrıştırma konusunda eğiten geniş çaplı kampanyalarla destekleniyor. 2035 için %60 ve 2053 için %70 hedefleri, Türkiye’yi potansiyel bir Avrupa öncüsü konumuna taşıyabilir.
Karşılaştırmalı veri analizi: Liderler ve yükselenler
Aşağıdaki grafik, 2023 EEA ve ulusal verilere dayalı özet bir karşılaştırma sunuyor:
Almanya %69 oranının üzerinde geri dönüşümle Avrupa lideriyken, AB ortalaması %48. Türkiye ise 2017’de %13 olan dönüşüm oranını 2023’de 34,9’a, 2025’de 37,5’e yükseltmiş. Avrupa’nın en düşük performanslı ülkesi ise Romanya. Romanya’da dönüşüm oranı %12 civarında. AB ortalaması ise %48.
Bu veriler, Almanya’nın uzun vadeli kurumsal altyapısıyla Türkiye’nin merkezi siyasi iradesi arasındaki farkı somutlaştırıyor. Almanya’da atık yönetimi teknolojik ve kültürel bir norm haline gelmişken, Türkiye’de hızlı davranış değişikliği ve altyapı yatırımları öne çıkıyor.
Bağımsız eleştiriler ve gerçekçi değerlendirmeler: Adana’da çöp yığınları
Devletlerin sunduğu olumlu tablonun yanı sıra bağımsız kaynaklar ve sivil toplum kuruluşları da önemli uyarılar yapıyor. Guardian ve Environmental Health News gibi uluslararası medya kuruluşları ile bazı STK’lar, Türkiye’nin özellikle plastik atık ithalatındaki artışa dikkat çekiyor.
Çin’in 2018’de ithalatı yasaklamasının ardından Türkiye, Avrupa’dan plastik atık akışının önemli bir adresi haline geldi. Bazı raporlar, ithal edilen atıkların bir kısmının yasadışı yollarla depolandığını veya yakıldığını, bunun da tarım arazilerini, su kaynaklarını ve havayı kirlettiğini belirtiyor. Adana’da Çukurova Üniversitesi gibi akademik çevreler, aylık yeni atık yığınları bulunduğunu ifade ediyor. Ayrıca Eurostat ve EEA verilerinde Türkiye’nin belediye atık geri dönüşüm oranı hâlâ %12-13 civarında gösteriliyor; resmi Sıfır Atık rakamları ile arasındaki fark, metodoloji farklılıklarından (yalnızca belediye topladığı atıklar vs. tüm tesis verileri) kaynaklanıyor. Bu eleştiriler, Türkiye’nin ilerlemesinin gerçek olduğunu ancak ithal atık yönetimi ve denetim eksikliklerinin ayrı bir sorun oluşturduğunu vurguluyor.
Almanya’da ise eleştiriler daha çok “kaliteli geri dönüşüm” ve “atık önleme” üzerine yoğunlaşıyor; yüksek oranlara rağmen bazı uzmanlar, belirli plastik türlerinde hâlâ iyileştirme gerektiğini belirtiyor.
Gelecek perspektifi: Döngüsel ekonomi yolunda ortak dersler
Avrupa Birliği’nin 2025 için %55, 2030 için %60 ve 2035 için %65 belediye atığı geri dönüşüm hedefleri, Almanya tarafından çoktan aşıldı. Ancak 18 üye ülkenin 2025 hedefini tutturamayacağı öngörülüyor. İklim krizi, kaynak kıtlığı ve artan nüfus baskısıyla birlikte hem Almanya’nın olgun modeli hem de Türkiye’nin dinamik yaklaşımı değerli dersler sunuyor. Almanya, uzun vadeli kurumların ve teknolojiye dayalı başarısını kanıtlıyor. Türkiye ise merkezi irade ve toplumsal seferberlikle kısa sürede nasıl mesafe alınabileceğini gösteriyor. Önümüzdeki on yıl, Türkiye’nin bu ivmeyi sürdürüp %60 hedefine ulaşıp ulaşamayacağını ve diğer gelişmekte olan ekonomilerin bu örneği takip edip etmeyeceğini belirleyecek. Sonuçta, döngüsel ekonomi sadece oranlardan ibaret değil; sürdürülebilir altyapı, şeffaf veri ve güçlü denetim mekanizmalarını gerektiriyor. Her iki ülkenin deneyimleri, Avrupa’nın genel atık yönetimini daha yeşil ve verimli bir geleceğe taşıyabilir.
*Tüm veriler EEA, Eurostat, Türk Çevre Bakanlığı ve bağımsız medya raporları ile doğrulanmıştır.* Haber: Onur Metin | HepsiVeri