Türkiye’de intiharlar 2024’te rekor seviyede: Genç kuşakta risk yüksek

TÜİK’in en güncel istatistiklerine göre 2024 yılında intihar sonucu hayatını kaybeden kişi sayısı 4460’a yükseldi. Kaba intihar hızı yüz binde 5,22 ile veri serisinin başladığı 2001’den bu yana en yüksek düzey kaydedildi. 2023’te sayı 4.089 ve hız 4,79 idi; yani bir yılda hem sayı hem hız arttı. (TÜİK) İntihar oranı, 2024 yılında en yüksek olarak ölçüldü.

İntiharlarda cinsiyet dağılımı

2024’te intihar edenlerin yaklaşık %78,5’i erkek. Toplam sayılar 3.499 erkek ve 961 kadın olarak kayda geçti. Bu fark, erkeklerde riskin belirgin biçimde daha yüksek olduğuna işaret ediyor. (TÜİK)

Nedenlere bakış (kodlanan vakalarda)

TÜİK’in neden sınıflamasında 2024’te “hastalık” %25,2 (1123 kişi) ile ilk sırada. “Geçim sıkıntısı” %9 payla 402 kişiye karşılık geliyor; bu başlık, 2023’te 275 kişiydi ve geçim sıkıntısı nedeniyle intihar edenlerde %46’lık yıllık artış var. (Not: Kodlanamayan/bilinmeyen nedenlerin payı yüksek olduğundan tek bir nedene indirgeme yanıltıcı olabilir.) (TÜİK)

Gençlik odağı: 15–29 yaşta uyarı sinyali

Halk sağlığı literatürü, 15–29 yaş aralığında intiharın önde gelen ölüm nedenleri arasında olduğuna dikkat çekiyor. Hacettepe Üniversitesi’nin 2025 Dünya İntiharı Önleme Günü bilgilendirme notu da bu yaş dilimine yönelik önleyici politikaların güçlendirilmesi çağrısı yapıyor. Türkiye verilerinde 20–24 ve 25–29 kümelerinde yoğunlaşma dikkat çekiyor; yaşa özel hızları izlemek kritik. (halksagligi.hacettepe.edu.tr)

2002’den 2024’e kadar giden süreçte, en çok intihar erkeklerde görülüyor. Yaş olarak 20-24 ve 25-29 en çok intihar yaşanan yaşlar. Hepsiveri’nin hazırladığı aşağıdaki grafikte, cinsiyete ve yaş grubuna göre yıllar bazında intihar sayılarına bakabilirsiniz.

Ekonomik stres, işsizlik ve eşitsizlik

“Geçim sıkıntısı” başlığındaki 275’den 402’ye sıçrayan gösterge ekonomik stresin etkisine işaret ediyor. Ancak yüksek “bilinmeyen” payı, analizi çok değişkenli yapmak gerektiğini hatırlatıyor: işsizlik ve güvencesizlik, eğitim ve borçluluk, aile içi gerilim, ruh sağlığı hizmetlerine erişim gibi etkenleri birlikte izlemek gerekiyor. (TÜİK)

Bölgesel farklarda hangi iller ayrışıyor?

TÜİK’in il bazlı tabloları ve hesaplanan kaba intihar hızının iller arasında belirgin farklılıklar gösterdiğini ortaya koyuyor.

Her 100.000 nüfusa göre haritalandırılmış veriler, Karaman, Burdur, Çankırı, Bartın, Aydın, Yozgat, Siirt, Kırıkkale, Batman ve Adana illerinde 2024’te en yoğun intihar sayısının olduğunu söylüyor (hesaplanan 100.000 yerleşik nüfusta 7,28 kişi – 12,56 kişi arası). 2023’e bakıldığında Ardahan, Kars, Burdur, Edirne, Nevşehir, Hakkari, Kırıkkale, Erzincan, Muğla ve Uşak en yoğun görüldüğü yerler. Buna göre en yoğun yaşandığı iller sıralamasında Burdur ve Kırıkkale iki yılda iki kez listenin ilk 10 sırasında yer almış.

Aksi istikametten bakılınca, kaba intihar hızının en düşük olduğu 10 il, 2024 yılı için Giresun, Sinop, Rize, Amasya, Sakarya, Bilecik, Bayburt, Trabzon, Hatay ve Mardin olarak görülüyor. 2023 için bu şehirler Rize, Düzce, Trabzon, Mardin, Yalova, Tokat, Erzurum, Elazığ, Bilecik ve Sakarya. Rize, Trabzon, Mardin, Bilecik ve Sakarya intihar oranlarının en düşük olduğu listede 2 yıl üst üste ilk 10 içinde.

İl profilleri; demografi, işsizlik, iç göç ve sağlık hizmetlerine erişim gibi değişkenlerle birlikte okunmalı. (TÜİK)

İntiharları önleme için “çok katmanlı” yaklaşım

Uzmanlar intiharları önleyebilmek için ekonomik adaletsizlik, güvencesiz istihdam, sosyal destek eksikliği ve ruhsal hizmetlere erişim sorunlarının birlikte ele alınması gerektiğini vurguluyor.

Gençlere yönelik okul–iş geçişi programları, ücretsiz/erken erişimli psikososyal destek, borç–danışmanlık hatları ve intihar araçlarına erişimin kısıtlanması (means restriction) akademik literatürde güçlü koruyucu uygulamalar arasında. (halksagligi.hacettepe.edu.tr)

Etik uyarı ve yardım hatları ve medyada bu tip haberler nasıl verilmeli?

Öncelikle desteğe ihtiyacınız varsa; Acil durum: 112. Sosyal destek hatları: Alo 183.

Medyada intihar haberlerinin verilmesinde yöntem ayrıntısına girmemek, sansasyonel dil kullanmamak ve yardım kaynaklarını görünür kılmak, WHO ve Türkiye Psikiyatri Derneği tarafından önerilir. (Dünya Sağlık Örgütü)

DSÖ verileri, yılda 720 bini aşkın insanın intiharla hayatını kaybettiğini gösteriyor. 15–29 yaşta intihar ölümler arasında üçüncü sırada ve vakaların %73’ü düşük/orta gelirli ülkelerde görülüyor.

Dünya Sağlık Örgütü’nün intihar haberlerinin medyada yer alması ile ilgili kurallar listesi ülkemizde de bir an önce uygulanabilir hale getirilmelidir.

• Haberde ölme kararında rol oynayan psikososyal nedenler aydınlatılmalı, altta yatan bir psikiyatrik hastalık varsa belirtilmelidir. İntihara yol açan depresyon, madde bağımlılığı gibi hastalıkların tedavisinin olduğu vurgulanmalı ve nasıl yardım alınacağı konusunda bilgi verilmelidir. Kişilerarası ilişki güçlükleri ve çatışmalarda çözüm yollarını örneklerle belirten yol gösterici haberler şeklinde verilmelidir.
• İntihar, haberlerde cesur bir davranış olarak sunulmamalı. Haber ilk sayfalarda, resimli, renkli ve intihar yöntemi ayrıntılı verilmemelidir.
• Olay romantik ve gizemli bir davranış olarak gündemlenmemelidir.
• İntihar bir çözüm yolu olarak gösterilmemelidir.
• İntihar girişimlerinden sonra meydana gelebilecek ağır bedensel sorunlar-beyin hasarı, felç,vs- tanımlanmalı ve caydırıcı bir şekilde kullanılmalıdır.
• İntiharlar bir problem çözümü olarak sunulmamalıdır. Çeşitli başka etkili çözüm yolları olduğu, bunlara ulaşamama durumunda bu sonucun ortaya çıktığı belirtilmelidir.
• Kurbana bazı özenilebilecek nitelikler, dikkat çeken özellikler ve bir özel statü kazandıracak sunumlardan kaçınılmalıdır.
• Kurbana intihar davranışıyla bir ün kazandırılmamalı, intiharın ün kazanmak için bir yol olduğu mesajı verilmemelidir.
• Haberlerde bireylerin intihar düşünceleriyle baş etmelerine yardımcı olabilecek kurumlar, tedavi seçenekleri hakkında bilgi verilmelidir.
• Tercihen yalnızca ölümle sonuçlanan intihar davranışı haber yapılmalı ve haber kısa, resimsiz, intihar yöntemi bildirilmeden verilmelidir.
• Nasıl intihar edilebileceğini gösteren ayrıntılı intihar haberlerinden sakınılmalıdır.
• Olay hiçbir şekilde geniş ve tekrarlayan biçimde haberleştirilmemelidir.
• Lokal medya ve sağlık kurumları arası sürekli bir diyalog sağlanmalıdır.

Türkiye Psikiyatri Derneği’nin yazılı açıklamasına göre “Medyanın tüm mecralarında yer alan intihar haberleri yukarıda sıralanan evrensel ilkeler çerçevesinde yeniden gözden geçirilmeli, bir an önce sakıncalı yazılı ve görsel materyallerin yayımı durdurulmalı, intiharı özendiren ve intihar yöntemlerini gösteren internet sitelerine erişim engellenmelidir.”