2024 yılında Freddie Bray ve arkadaşları 185 ülkedeki 36 kanser türünü inceleyen “Global Cancer Statistics 2022” başlıklı araştırmayı yayınladı. Bu araştırmaya göre cinsiyet kanserde önemli bir ayrışma faktörü. GLOBOCAN 2022 verileri üç temel gerçeği çarpıcı biçimde ortaya koyuyor.
Küresel veriler, kanserin tek bir hastalık olmadığını; cinsiyete ve coğrafyaya göre köklü biçimde dönüşen bir tablo çizdiğini kanıtlıyor. Erkeklerde akciğer kanseri liderliği sürdürürken kadınlarda meme kanseri tüm vakaların neredeyse dörtte birini oluşturuyor. Aynı anda, kanser insidansı açısından Avustralya/Yeni Zelanda ile Batı Afrika arasındaki 5 katlık uçurum, hastalığın biyolojisinin ötesinde bir hikâye anlatıyor: sağlık eşitsizliği.
Birinci gerçek – kanser türleri cinsiyete göre köklü biçimde ayrışıyor; erkeklerde akciğer ve prostat öne çıkarken kadınlarda meme kanseri tüm vakaların neredeyse dörtte birini tek başına oluşturuyor. İkinci gerçek – vaka sayısı yüksek kanserler ölüm listesinin başında değil; en çok öldürenler, en az tanı konanlar. Üçüncü gerçek – ülkeler arasındaki 5 katlık eşitsizlik, hastalığın biyolojisinden çok ekonomi ve sağlık altyapısına bağlı.
Graph production: IARC
Aynı hastalık, farklı Dünyalar: 2022’nin küresel kanser tablosu
Pankreas: en sessiz, en öldürücü – 511K vaka, 467K ölüm. Teşhis edilenlerin %91,5’i hayatta kalmıyor.
Dünya Sağlık Örgütü’ne bağlı Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı IARC’ın 185 ülkeyi kapsayan GLOBOCAN 2022 veritabanı, küresel kanser yükünün boyutunu bir kez daha gözler önüne serdi. Veriler net konuşuyor: 2022 yılında yaklaşık 20 milyon yeni vaka tespit edildi, 9,74 milyon kişi hayatını kaybetti. İstatistiksel olarak her 5 kişiden biri yaşamının bir döneminde kanserle karşılaşıyor; her 9 erkekten biri, her 12 kadından biri kansere yenik düşüyor. Aşağıdaki tablo, GLOBOCAN’da yeni vakalar, ölümler, ölüm oranları ve 5 yıllık prevalansı gösteriyor.
2022 yılında yaklaşık 20 milyon yeni vaka tespit edildi, 9,74 milyon kişi hayatını kaybetti. İstatistiksel olarak her 5 kişiden biri yaşamının bir döneminde kanserle karşılaşıyor; her 9 erkekten biri, her 12 kadından biri kansere yenik düşüyor.
| Kanser | Yeni Vaka | Ölüm | Öldürücülük % | 5 Yıl Prev. |
|---|---|---|---|---|
| Akciğer | 2,48M | 1,82M | %73,3 | 2,35M |
| Meme | 2,30M | 666K | %29,0 | 8,20M |
| Kolorektal | 1,93M | 904K | %47,0 | 5,16M |
| Prostat | 1,47M | 397K | %27,1 | 7,89M |
| Mide | 969K | 660K | %68,1 | 1,81M |
| Karaciğer | 866K | 759K | %87,6 | 1,10M |
| Tiroid | 821K | 47K | %5,8 | 4,86M |
| NHL | 553K | 251K | %45,4 | 2,41M |
| Serviks | 662K | 349K | %52,7 | 2,26M |
| Pankreas | 511K | 467K | %91,5 | 462K |
Kaynak: Globocan 2002, IARC – Küresel Top 10: Vaka, Ölüm, Öldürücülük
Ama bu tablonun en çarpıcı yanı sayıların büyüklüğü değil, cinsiyetlere ve bölgelere göre ne kadar farklılaştığı.
İki cinsiyet, iki ayrı liste
Erkeklerde küresel şampiyon akciğer kanseri: 1,57 milyon yeni vaka. Onu prostat (1,47M), kolorektal (1,07M), mide (627K) ve karaciğer (601K) izliyor. Bu listenin coğrafyası da belirgin: prostat Batı Avrupa ve Amerika’da lider, akciğer ise sigara yükünün ağır olduğu Doğu Avrupa, Türkiye ve Orta Asya’da zirveye oturuyor. Mide kanseri Japonya, Kore ve Çin’de 1. sırayı kimseye bırakmıyor – H. pylori bakteri prevalansı ve bölgenin tuzlu fermente gıda kültürü bu tablonun arka planını oluşturuyor. Erkeklerde, hangi bölgede hangi kanserin öne çıktığı bilgisi şöyle:
| Ülke / Bölge | Öne Çıkan Kanser | Not |
|---|---|---|
| Türkiye, Yunanistan, Macaristan, Sırbistan | Akciğer | Yüksek sigara prevalansı |
| Rusya, Belarus, Ukrayna | Akciğer | Doğu Avrupa ölüm oranı yüksek |
| Moğolistan | Karaciğer | Dünyada en yüksek erkek ölüm ASR’si |
| Vietnam, Kamboçya, Laos | Karaciğer | HBV/HCV salgını |
| Japonya, Güney Kore, Çin | Mide | H. pylori + fermente gıda |
| Guadeloupe, Martinique | Prostat | Karayip’te prostat baskın |
| ABD, Kanada, Avustralya | Prostat | Yüksek tarama oranı |
| Batı-Kuzey Avrupa | Prostat | İnsidans yüksek, ölüm düşük |
| Kazakistan, Özbekistan | Akciğer + Mide | Çift yük |
| Hindistan | Dudak/Oral kavite | Tütün çiğneme alışkanlığı |
Tablo: Erkekler için bölgelerde ve ülkelerde öne çıkan kanserler.
Meme kanseri tek başına tüm kadın kanserlerinin %23,8’ini oluşturuyor: 2,30 milyon yeni vaka ile hem kadınlarda hem tüm cinsiyetlerin toplamında en yüksek sayı.
Kadınlarda liste tepeden değişiyor.
Meme kanseri tek başına tüm kadın kanserlerinin %23,8’ini oluşturuyor: 2,30 milyon yeni vaka ile hem kadınlarda hem tüm cinsiyetlerin toplamında en yüksek sayı. Onu akciğer (909K), kolorektal (857K), serviks (662K) ve tiroid (615K) izliyor. Serviks kanseri bu listede özellikle dikkat çekici – çünkü HPV aşısı ve tarama programları sayesinde tamamen önlenebilir olmasına rağmen hâlâ 349.000 kadının hayatını kaybetmesine yol açıyor. Bu ölümlerin büyük çoğunluğu aşıya ve sağlık hizmetine erişemeyen düşük gelirli ülkelerde gerçekleşiyor.
| Ülke / Bölge | Öne Çıkan Kanser | Not |
|---|---|---|
| Sahra Altı Afrika (tamamı) | Serviks | HPV aşısına erişim yok |
| Moldova, Romanya, Ukrayna | Kolorektal / Meme | Tarama eksikliği |
| Moğolistan | Karaciğer | HBV yükü kadınlarda da yüksek |
| Japonya, Güney Kore | Mide | Erkeklere yakın oran |
| Belçika, Lüksemburg, Hollanda, Fransa | Meme | En yüksek insidans |
| Türkiye | Meme | Tarama ile hayatta kalma artıyor |
| ABD, Avustralya, İngiltere | Meme | Yüksek insidans, düşük ölüm |
| Pakistan, Afganistan | Meme + Serviks | Geç tanı, yüksek ölüm |
| Güneydoğu Asya | Serviks / Karaciğer | Karma tablo |
| Kuzey Avrupa (İskandinav) | Meme | Erken tanı liderleri |
Tablo: Kadınlar için bölgelerde ve ülkelerde öne çıkan kanserler.
Cinsiyete göre ilk 5 kansere bakılınca, grafik şöyle:
Vakayla ölüm listesi örtüşmüyor
HepsiVeri’nin incelediği küresel kanser istatistiklerinde en yanıltıcı tuzak şu: en sık görülen kanser, en fazla öldüren kanser değil.
Pankreas kanseri bunun en sert örneği. 511.000 yeni vakayla en çok görülen kanserler listesinde 10. sırada; ama 467.000 ölümle en öldürücü kanserler sıralamasında 6. sıraya yerleşiyor. Yani pankreas kanseri teşhisi konulan her 100 kişiden 91’i hayatını kaybediyor. Erken belirti vermemesi, pankreas dokusunun görüntülenme güçlüğü ve tarama yöntemlerinin yetersizliği bu tabloyu yaratan başlıca nedenler.
Moğolistan karaciğer trajedisi: Küçük nüfusa rağmen erkeklerde dünya rekoru – HBV (Hepatit) ve alkol iç içe geçiyor.
Karaciğer kanseri de benzer bir tablo çiziyor: 866.000 vaka, 759.000 ölüm – %87,6 öldürücülük. Yemek borusu kanseri %87,2 ile üçüncü sırada. Tablonun diğer ucunda tiroid kanseri var: 821.000 yeni vakayla 7. sırada ama yalnızca 47.500 ölümle öldürücülük oranı %5,8.
Tiroid: görünmez epidemi mi, aşırı teşhis mi? – 821K vaka, yalnızca 47K ölüm.
Bu paradoks, gelişmiş görüntüleme teknolojilerinin klinik anlam taşımayan küçük tümörleri de “bulduğuna” işaret ediyor – “aşırı teşhis” tartışmasının veri kanıtı olarak da okunabilir.
Coğrafya kader mi? Bölgeden bölgeye 5 katlık uçurum
Kanser, nerede doğduğunuzla da konuşuyor. Avustralya ve Yeni Zelanda’da erkeklerde yaşa standardize insidans oranı (ASR) 100.000’de 508 iken, Batı Afrika’da bu sayı 97’ye geriliyor. Kuzey Amerika ve Batı Avrupa da yüksek seyrediyor; bunun nedeni hem yaşlanan nüfus hem de gelişmiş tarama altyapısı sayesinde daha fazla vakanın erken tespiti.
Yani, bir ülkede doktor kontrolleri daha sıkıysa, bu daha çok vakanın ortaya çıkmasına neden oluyor. Zaten bir ülkede genç nüfusun oranı ve yaşlı nüfusun oranı da başka bir veri. Örneğin, Afrika’da ortalama yaşam süresi, Avrupa’ya göre çok düşük, çünkü Afrika’da insanlar sıradan hastalıklardan bile ölebiliyor.
Ama yüksek insidans yüksek ölüm demek değil. Tersine: zengin ülkeler kanseri daha çok buluyor, daha az kaybediyor. Düşük gelirli ülkeler daha az vaka bildiriyor – çünkü tarama ve tanı altyapıları yetersiz – ama kaybettiklerinin oranı çok daha yüksek.
| Bölge | Erkek ASR | Kadın ASR | Fark (E-K) |
|---|---|---|---|
| Avustralya / Yeni Zelanda | 507,9 | 410,5 | +97,4 |
| Kuzey Amerika | 422,0 | 338,7 | +83,3 |
| Batı Avrupa | 378,0 | 325,4 | +52,6 |
| Kuzey Avrupa | 358,6 | 323,9 | +34,7 |
| Güney Avrupa | 320,4 | 253,1 | +67,3 |
| Doğu Avrupa | 299,3 | 220,7 | +78,6 |
| Güney Afrika | 241,8 | 196,0 | +45,8 |
| Güney Amerika | 220,6 | 200,8 | +19,8 |
| Doğu Asya | 215,2 | 164,0 | +51,2 |
| Karayipler | 213,7 | 185,4 | +28,3 |
| Güneydoğu Asya | 167,3 | 148,1 | +19,2 |
| Batı Asya | 160,3 | 152,4 | +7,9 |
| Kuzey Afrika | 141,2 | 130,5 | +10,7 |
| Orta Amerika | 138,5 | 150,2 | −11,7 |
| Doğu Afrika | 121,3 | 127,4 | −6,1 |
| Orta Afrika | 112,4 | 116,8 | −4,4 |
| Güney-Orta Asya | 116,0 | 103,3 | +12,7 |
| Batı Afrika | 97,1 | 110,6 | −13,5 |
Bu coğrafi farkın en dramatik örneği rahim ağzı kanseri. Belçika’da artık bir sağlık önceliği olmaktan çıkmışken, Swaziland, Malavi ve Zambiya’da kadınlarda kanserden ölümün birinci sebebi olmayı sürdürüyor. Tamamen önlenebilir bir kanser için bu tablo, aşıya erişim eşitsizliğinin somut bedeli.
Türkiye Özel: Sigara gölgesinde akciğer, meme kanserinde umut var
Türkiye, erkeklerde akciğer kanseri insidansında Avrupa sıralamalarında üst grupta yer alıyor. Yüksek sigara tüketim oranları bu tablonun temel belirleyicisi. Kadınlarda ise meme kanseri birinci sırada; ancak son yıllarda tarama programlarının yaygınlaşmasıyla hayatta kalma oranları iyileşiyor. Her yıl yaklaşık 200.000 kişiye kanser tanısı konuluyor.
Türkiye akciğer uyarısı: Türkiye sigara kontrolü politikalarında gerideyken erkek akciğer kanseri ölümünde dünya ilk 10’u listesinde.
Bu haber hangi verilere dayanıyor?
- Veri Kaynağı: GLOBOCAN 2022 (v1.1, 08.02.2024), IARC – gco.iarc.who.int,
- Yayın: Bray F. et al. Global Cancer Statistics 2022. CA Cancer J Clin, 2024
- Kapsam: 185 ülke, 36 kanser türü, 2022 tahmin yılı
- Göstergeler:
- Yeni vaka sayısı (insidans)
- Ölüm sayısı
- 5 yıllık prevalans
- Yaşa standardize oran (ASR) – Dünya standardı, 100.000 kişide
- Öldürücülük hesabı: Yazar tarafından ölüm ÷ yeni vaka × 100 ile türetilmiştir; gerçek klinik fatalite için kohort çalışmaları gereklidir.
Düşük gelirli ülkelerde doğrudan kayıt değil, istatistiksel modelleme kullanılmıştır
ASR karşılaştırmaları nüfus boyutundan bağımsız olsa da tanı altyapısı farklılıkları insidans tahminlerini etkileyebilir
Kısa kısa:
- 2022’de 19,97 milyon yeni kanser vakası kayıt altına alındı; 9,7 milyon kişi hayatını kaybetti.
- Akciğer kanseri tüm cinsiyetler için hem en sık görülen (%12,4) hem de en fazla öldüren (%18,7) kanser türü oldu.
- Erkeklerde ilk 5: Akciğer (1,57M), Prostat (1,47M), Kolorektal (1,07M), Mide (627K), Karaciğer (601K).
- Kadınlarda ilk 5: Meme (2,30M – tüm kadın kanserlerinin %23,8’i), Akciğer (909K), Kolorektal (857K), Serviks (662K), Tiroid (615K).
- Meme kanseri 5 yıllık prevalansta zirvede: 8,2 milyon kadın hâlâ yaşıyor – yüksek hayatta kalma oranlarının göstergesi.
- Tiroid kanseri paradoksu: 821.000 yeni vakayla 7. sırada ama yalnızca 47.500 ölüm – yani görünürde tehlikeli, ama nadiren öldürüyor.
- Rahim ağzı kanseri az gelişmiş ülkelerde gelişmiş ülkelere göre 3 kat daha fazla görülüyor; tamamen önlenebilir olmasına rağmen.
- Bölgesel uçurum: Avustralya/Yeni Zelanda’da erkeklerde ASR 507,9/100.000 iken Batı Afrika’da bu rakam 97,1’e düşüyor – 5,2 katlık fark.
- Yüksek gelişmişlik indeksi olan ülkelerde kanser insidansı 2,5 kat daha fazla; ancak ölüm oranları daha düşük (erken teşhis etkisi).
- Prostat kanseri: Guadeloupe ve Martinique başta olmak üzere Karayip ülkelerinde orantısız biçimde yüksek.