“Aynı ülkede, farklı dünyalar”: Sağlık hizmetine erişimde il il uçurum
Türkiye’nin 81 iline ait 2023 yılı sağlık verileri, hizmete erişim ve kullanımda ciddi bölgesel uçurumları gözler önüne seriyor. Sağlık Bakanlığı’nın yayımladığı Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2023 (SİY2023) verilerine göre, bazı illerde vatandaşlar sağlık sistemine yılda ortalama 17 kez başvururken, bazı illerde bu sayı 9’a kadar düşüyor.
Bu fark yalnızca başvuru sayısıyla sınırlı değil. Aynı şekilde:
- yatak doluluk oranları
- ortalama hastanede kalış süresi
- yatak devir hızları
- diş hekimi ve birinci basamak sağlık hizmetlerine erişim
gibi kritik göstergeler de Türkiye’nin bazı bölgelerinde yetersiz altyapı ve düşük kullanım sorununu işaret ediyor.
Sağlıkta “basamak” kavramı, hastaların ihtiyaç duyduğu bakımın niteliğine ve karmaşıklığına göre oluşturulan bir sınıflama sistemidir. Bu yapı, sağlık hizmetlerinin hem etkin hem de erişilebilir biçimde sunulmasını sağlar. Her basamak, farklı uzmanlık düzeyine, donanıma ve hizmet kapsamına sahiptir.
Birinci Basamak Sağlık Hizmetleri
Sağlık sisteminin temelini oluşturan birinci basamak, bireylerin sağlıkla ilk temas ettiği düzeydir. Amaç, hastalıkları erken dönemde tespit etmek, koruyucu sağlık hizmetleri sunmak ve tedavi gerektiren durumlarda yönlendirme yapmaktır.
Tanım: Toplum temelli, birey ve aile odaklı, koruyucu ve temel sağlık hizmetlerinin yürütüldüğü ilk temas noktasıdır.
Özellikleri:Ayakta tanı, tedavi ve danışmanlık hizmeti sunulur; hastalar yatırılmaz.
Aile hekimliği sistemi bu basamağın merkezindedir.
Koruyucu hizmetler (aşılama, gebelik takibi, çocuk sağlığı izlemleri vb.) ön plandadır.
Örnek Kurumlar: Aile Sağlığı Merkezleri, Toplum Sağlığı Merkezleri, Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Merkezleri, dispanserler.İkinci Basamak Sağlık Hizmetleri
Birinci basamakta çözülemeyen sağlık sorunları ikinci basamak kurumlarına yönlendirilir. Bu düzeyde hizmetler daha geniş bir uzmanlık yelpazesine sahiptir.
Tanım: Birinci basamakta tanı veya tedavisi mümkün olmayan hastalıkların ele alındığı, uzman tabiplerin görev yaptığı sağlık kuruluşlarıdır.
Özellikleri:Yatan hasta tedavisi yapılabilir.
Orta düzeyde tıbbi teknoloji ve uzmanlık gerektiren hastalıklar burada ele alınır.
Acil servis, laboratuvar ve radyoloji gibi destek birimleri yaygındır.
Örnek Kurumlar: Devlet hastaneleri, özel hastaneler, dal hastaneleri.Üçüncü Basamak Sağlık Hizmetleri
Sağlık hizmet zincirinin en ileri düzeyini temsil eden üçüncü basamak, karmaşık, nadir veya yüksek riskli vakaların yönetildiği merkezlerdir.
Tanım: Yüksek düzeyde uzmanlık, ileri teknoloji ve multidisipliner yaklaşım gerektiren sağlık hizmetlerinin sunulduğu basamaktır.
Özellikleri:
24 saat kesintisiz doktor, hemşire ve uzman desteği sağlanır.
Eğitim, araştırma ve yenilikçi tedavi yöntemlerinin uygulandığı kurumlardır.
Yoğun bakım, organ nakli, ileri cerrahi gibi hizmetler bu düzeyde sunulur.
Örnek Kurumlar: Üniversite hastaneleri, eğitim ve araştırma hastaneleri, şehir hastaneleri.
Kişi başına hekime müracaat: 4 yıllık trend ne diyor?
2023 yılında Türkiye genelinde kişi başına düşen hekim müracaat sayısı ortalama 10,5. Bu sayı 2022’de 9,8; 2021’de 8,3; 2020’de ise sadece 7,4’tü. Pandemi etkisinin ardından yeniden artışa geçen bu oran, sağlık sistemine, dolayısıyla hekimlere olan talebin daha da artarak geri döndüğünü gösteriyor.
Ancak bu toparlanma tüm bölgelerde eşit değil. Örneğin İstanbul, Ankara ve İzmir’de kişi başına yıllık doktora başvuru sayısı 15’in üzerindeyken, Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da hâlâ 10’un altında seyrediyor.
En yüksek 5 il – Kişi başı hekim başvurusu (2023)
| İl | Kişi başı müracaat |
|---|---|
| İstanbul | 17,2 |
| Ankara | 15,3 |
| İzmir | 15,2 |
| Antalya | 15,4 |
| Samsun | 14,1 |
En düşük 5 il – Kişi başı hekim başvurusu (2023)
| İl | Kişi başı müracaat |
|---|---|
| Diyarbakır | 8,9 |
| Siirt | 9,2 |
| Hakkari | 9,3 |
| Şırnak | 9,5 |
| Bitlis | 10,6 |
Yatak dolulukta bölgesel farklar- Bazı iller sistem dışı kalmış gibi
Hastane yataklarının ne kadar kullanıldığı, hizmet kapasitesinin ne kadar etkin çalıştığını gösteren bir gösterge. SİY2023’e göre Türkiye ortalaması %62 civarında, yani yataklar %62 oranında dolu, ancak bazı iller bu oranın oldukça dışında. Genellikle Doğu ve Güneydoğu bölgesinde bu sayının düşük olması dikkat çekici. Şırnak, Bingöl, Gümüşhane, Hakkari ve Muş’ta yatak doluluk oranları en düşük.
Yatak doluluk oranı (%) En yüksek 5 il
| İl | Doluluk |
|---|---|
| Bursa | 71,6 |
| Bolu | 70,2 |
| İzmir | 69,8 |
| İstanbul | 65,6 |
| Samsun | 65,4 |
En düşük 5 il – Yatak doluluk oranı (%)
| İl | Doluluk |
|---|---|
| Şırnak | 41,2 |
| Bingöl | 42,2 |
| Gümüşhane | 46,1 |
| Hakkari | 49,7 |
| Muş | 48,9 |
Bu farklar, doğudaki sağlık tesislerinin altyapı olarak aktif olsa da yeterince kullanılmadığını gösteriyor olabilir. Düşük doluluk, ya talep eksikliğini, ya da sağlık hizmetine ulaşamama sorununu işaret eder.
Diş hekimi hizmetinde, kişi başı başvuru sayısı yarı yarıya farklı
Diş hekimine olan kişi başı müracaat ortalaması ise şöyle:
Ağız ve diş sağlığı hizmetleri de net bir ayrımı ortaya koyuyor. Rize’de yılda 1,32 kez diş hekimine gidilirken, Şanlıurfa’da bu oran sadece 0,48. Rize’yi Sivas, Samsun, Trabzon ve Ankara takip ederken; Şanlıurfa’yı Siirt, Şırnak, Hakkari ve Bitlis takip ediyor.
En yüksek 5 il – Kişi başı diş hekimi müracaatı
| İl | Müracaat |
|---|---|
| Rize | 1,32 |
| Sivas | 0,99 |
| Samsun | 0,99 |
| Trabzon | 0,78 |
| Ankara | 1,23 |
En düşük 5 il – Kişi başı diş hekimi müracaatı
| İl | Müracaat |
|---|---|
| Şanlıurfa | 0,48 |
| Siirt | 0,53 |
| Şırnak | 0,70 |
| Hakkari | 0,71 |
| Bitlis | 0,73 |
Yatak devir hızı ve aralığına göre, verimlilikte de fark var
Yatak devir aralığı, yani bir yatağın boş kalma süresi, verimlilik ölçütü olarak öne çıkıyor. Yatak ne kadar az süre boş kalırsa, o kadar verimli kullanılmış sayılıyor. Gelişmiş şehirlerde bir yatak ortalama 2 gün boş kalırken, bazı doğu illerinde bu süre 5 günü aşıyor.
En uzun 5 yatak devir aralığı (gün)
| İl | Gün |
|---|---|
| Şırnak | 5,0 |
| Bilecik | 5,4 |
| Erzincan | 4,4 |
| Gümüşhane | 4,4 |
| Karaman | 4,6 |
Bu veriler hastanelerin kullanılmasında farklı bölgeler için ne anlama geliyor?
Türkiye’de sağlık sisteminin fiziksel erişim altyapısı büyük ölçüde tamamlanmış gibi görünse de, kullanımda hâlâ ciddi bölgesel eşitsizlikler var. Özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da:
- kişi başı başvuru sayısı düşük
- yatak kullanımı verimsiz
- diş hekimi erişimi sınırlı
Bu durum, sadece sağlık altyapısıyla değil, aynı zamanda sosyoekonomik eşitsizlikler, sağlık okuryazarlığı eksikliği, kültürel engeller ve nüfusun sağlık kurumlarına güven düzeyiyle de ilişkili olabilir.
Aynı zamanda bu farklar, kamu sağlık yatırımlarının sadece bina ve ekipmanla sınırlı kalmaması, personel, eğitim ve sosyal destek boyutlarının da güçlendirilmesi gerektiğini gösteriyor.
Kaynak:Bu haber Onur Metin | Hepsiveri tarafından, Sağlık Bakanlığı Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2023 (yayın tarihi: Ocak 2025) ile “İllere göre bazı sağlık göstergeleri” (hastane dolulukları, yatış günleri, başvuru sayıları, diş hekimi verileri vb.) bilgileri ile oluşturulmuştur. Alıntı yapmanız halinde lütfen hepsiveri.com‘a referans verin.