İslamicity Foundation’ın 2024 İslamilik Endeksleri (I²), ülkelerin “ibadet pratikleri”ni değil; adalet, liyakat, şeffaflık, hukukun üstünlüğü, insan hakları ve dış ilişkiler gibi kurumsal alanlarda Kur’an’dan türetilen ilkelerle uyumunu ölçüyor. 2024 genel sıralamasında İrlanda birinci, onu İzlanda, Yeni Zelanda, Danimarka ve Hollanda izliyor. Türkiye’nin yeri 149 ülke içinde 109’unculuk.
İlk 5: İrlanda, İzlanda, Yeni Zelanda, Danimarka, Hollanda. • Türkiye: 109/149 (2022: 100). • Ölçüm odağı: kurumsal kalite; ibadet kapsam dışı.
Uluslararası bilim dergisi Springer’de yayınlananHossein Askari & Hossein Mohammadkhan imzalı bir makalede, endeksin boyutları anlatılıyor. Endeks, dört ana boyutta bileşik puan hesaplıyor; bunlar: 1- Ekonomik İslamilik, 2- Hukuk & Yönetişim, 3- İnsan & Siyasal Haklar, 4- Uluslararası İlişkiler. Kişisel dindarlık göstergeleri (namaz, oruç vb.) kapsam dışı tutulurken; ölçüm odağı kamusal kurumların performansı olarak nitelenmiş.
Akademik literatürde hem destek, hem yöntem tartışmaları
Akademik literatürde endekse yönelik hem destek hem de yöntem tartışmaları mevcut; bazı çalışmalar, göstergelerin “seküler yönetişim metriklerine” ağırlık verdiği eleştirisini not düşüyor. Prof. Dr. Cem Korkut, “İslamilik Endeksleri İslami mi?” başlıklı araştırma makalesinin sonuç paragrafında, “Niyet ve amel arasındaki ayrım, İslam düşüncesinde gerçekten de merkezi bir öneme sahiptir; ancak niyet doğrudan gözlemlenemese bile, cömertlik, adalet veya sosyal uyum kalıpları gibi tezahürleri ampirik vekiller aracılığıyla incelenebilir.” demektedir.
Buradaki asıl nokta, bu endeksteki sıralamada dini ibadet pratiklerine değil, adalet, liyakat, şeffaflık, hukukun üstünlüğü, insan hakları ve dış ilişkiler gibi alanlara puan verilmesi.
2024 sonuçlarına göre İslamilik Endeksi sonuçlarında ülke sıralaması
2024 sonuçlarındaki tabloya göre, ilk 5 sırada İrlanda, İzlanda, Yeni Zelanda, Danimarka ve Hollanda var. Yani, İslamilik endeksi en yüksek olan ülkeler bunlar. Listenin en son sırası ise, Çad, Afganistan, Sudan ve Suriye. Bu endekse göre, bu ülkeler (dini ibadet pratikleri hariç) en az İslamik kurallara göre yaşıyor.
Sadece Müslüman çoğunluğun yaşadığı ülkelere bakılınca, İslamilik Endeksi listesinde en üstte Malezya var. Ancak Malezya bile genel listenin 41. sırasında yer alıyor.
Türkiye ise, genel ortalamada 109’uncu sırada.
Türkiye’nin yeri, her ölçümde biraz gerilemiş.
Genel tablo ise şu şekilde:
Alt Endeksler ve Göstergeler (kaynak eşlemesi + ağırlık payları)
Aşağıda her alt endeksteki resmî gösterge seti ve genel skora katkı yüzdesi verilmiştir. Yöntem gereği, her alt göstergenin kendi alt endeksi içindeki payı eşittir; bu yüzden “genel skora katkı”, alt gösterge sayısına göre hesaplanmıştır. Kaynak isimleri orijinal metodolojideki şekliyle sunulmuştur.
1) İnsani ve Siyasal Haklar (HPRI) – genel skorda %30
Alt göstergeler (16 adet, her biri ≈ %1,875 genel katkı)
İnsani Gelişme: UNDP HDI.
Sosyal Sermaye: Legatum Social Capital.
Kişisel Özgürlük (3 gösterge): Legatum Personal Freedom; Cato/Fraser Human Freedom Index – Din Özgürlüğü, İfade-Bilgi Özgürlüğü.
Medeni ve Siyasal Haklar (2): Freedom House Civil Liberties, Political Rights.
İnsani Eşitsizlik (2): UNDP Gender Inequality, Coefficient of Human Inequality.
Eğitime Erişim (2): Legatum Education Prosperity; UNDP Inequality-adjusted Education Index.
Sağlığa Erişim (3): UNDP Public Health Expenditure (%GSYH); Legatum Health Prosperity; UNDP Life Expectancy.
Demokrasi (2): Economist Intelligence Unit Global Democracy Index; BTI – Democracy Status.
Toplam 16 alt gösterge ⇒ her biri HPRI’nin %6,25’i ≈ genel skorda %1,875 pay.
2) Ekonomi (EI) – genel skorda %30
Alt göstergeler (18 adet, her biri ≈ %1,667 genel katkı)
Ekonomik Fırsat/Özgürlük (5): Legatum Business Environment; Fraser EFW – Regulation; Dünya Bankası Doing Business (tarihsel seri); Heritage Economic Freedom (iki alt alan: Economic Freedom, Business & Market Freedom).
İstihdam (1): Dünya Bankası İşsizlik oranı.
Mülkiyet ve Sözleşme (1): Heritage Property & Contract Rights.
Yoksulluk/Refah-Yardım (2): UNDP Multidimensional Poverty Index; World Giving Index (CAF).
Destekleyici Finansal Sistem (3): Heritage Investment Freedom, Financial Freedom, Monetary Freedom.
İslami Finansa Uyum (2): IMF Genel Devlet Bütçe Dengesı/GSYH, Kamu Borcu/GSYH.
Ekonomik Refah (3): Legatum Prosperity (Economy); Dünya Bankası GSYH kişi başı (SAGP); TÜFE/Enflasyon.
Ekonomik Adalet (1): Gelir Eşitsizliği (UNDP).
18 alt gösterge ⇒ her biri EI’nin %5,56’sı ≈ genel skorda %1,667 pay.
3) Hukuk ve Yönetişim (LGI) – genel skorda %30
Alt göstergeler (12 adet, her biri ≈ %2,5 genel katkı)
Hukuki Bütünlük (1): Fraser Legal System & Property Rights.
Yolsuzluğun Önlenmesi (2): Transparency International CPI; Heritage Government Integrity / Freedom from Corruption.
Emniyet ve Güvenlik (1): Legatum Safety & Security.
Yönetim Endeksi (2): BTI Governance Index; Yale/Columbia EPI – Doğal Kaynak Yönetimi.
Hükümet Yönetişimi/Etkinliği (6): Dünya Bankası Worldwide Governance Indicators – Voice & Accountability, Political Stability, Government Effectiveness, Regulatory Quality, Rule of Law, Control of Corruption.
12 alt gösterge ⇒ her biri LGI’nin %8,33’ü ≈ genel skorda %2,5 pay.
4) Uluslararası İlişkiler (IRI) – genel skorda %10
Alt göstergeler (2 adet, her biri ≈ %5 genel katkı)
Askerîleşme/Durum: Global Militarization Index (GMI).
Barışçıl Konum: Global Peace Index (GPI).
2 alt gösterge ⇒ her biri IRI’nin %50’si ≈ genel skorda %5 pay.
E-Journal Metro Univ
Türkiye için 2022 ve 2024 karşılaştırması
Türkiye’nin 2024’deki konumu ise 149 ülke içinden 109’uncu sırada olarak açıklanmış. 2022’deki resim tabloya göre ise Türkiye 100’üncü sıradaydı. 2022’de Türkiye’nin aldığı puanlar, Ekonomi 71, Hukuk ve Yönetişim 112, İnsan Hakları ve Siyasal Haklar 97, Uluslararası İlişkiler 124 olarak görünüyordu. 2022’de Türkiye’nin aldığı puan 3,73/10 olarak açıklanmıştı.
Yabancı basın haberi şimdi ve 10 yıl önce nasıl gördü?
Haberi, yurt dışındaki Turkish Minute haber sitesi, “Türkiye 2024’te 109’uncu sıraya geriledi; demokratik ve ekonomik gerileme vurgusu.” ile verdi. Haberde endeksin kişisel dindarlığı değil, kurumsal adalet/liyakatı ölçtüğü açıkça belirtiliyor.
Finlandiya merkezli HaberFin, araştırmanın sonuçlarını “Finlandiya 8., Müslüman ülkeler son sıralarda” olarak vermiş.
İronik bir şekilde, İslam’ı anayasa ya da siyaset düzeyinde referans alan ya da “İslam devleti” olduğunu iddia eden ülkeler listenin alt sıralarında yoğunlaşırken; seküler, demokratik yönetim anlayışını benimsemiş Batılı ülkeler, İslami değerleri uygulamada çok daha başarılı olarakölçüldü.
HaberFin, eşitsizliğin sebeplerini de şöyle açıklamış:
Sebep ne olabilir?
Uzmanlara göre, bu tabloyu açıklayan birkaç temel neden öne çıkıyor:
- Yönetişim ve Şeffaflık Eksikliği:
Birçok Müslüman ülkede otoriter yönetimler, hesap verebilirlik ve kamu hizmetlerinde şeffaflık gibi İslami yönetim ilkelerine ters düşen uygulamalara sahip.- Yolsuzluk ve Adam Kayırma:
Adalet, ehliyet ve liyakat gibi İslami prensipler, pratikte çoğu zaman ihmal ediliyor. Bu durum kamuya güveni azaltıyor.- Kadın Hakları ve Eğitim:
İslam’ın erken döneminde öne çıkan kadın hakları, bilgiye erişim ve bireysel gelişim gibi unsurlar, birçok Müslüman ülkede yeterince desteklenmiyor.- Hukukun Üstünlüğü:
Hukuki sistemlerin adil ve tarafsız olmaması, toplumsal adaletin tesisini zorlaştırıyor.- Dinî Retorik ile Pratik Arasındaki Uçurum:
Dinî kavramlar sıkça siyasal meşruiyet aracı olarak kullanılıyor ancak bu, değerlerin içselleştirilmesi ve uygulanması anlamına gelmiyor.
Yine 10 yıl önce yayın yapan İrlanda merkezli bir kaynak, The Irish Times, “İrlanda İslami ekonomik öğretilere en yakın ülke” ifadesiyle metodolojik odağı ekonomi ve yönetişim göstergelerine bağlayıp, kriz sonrası sıralama değişebileceği uyarısını aktarıyor. The Irish Times, “ekonomik performans & adalet” temelini vurgulamış. Aynı tarihlerde İngiliz Telegraph gazetesi, haberi “İrlanda İslami değerlerde dünyaya liderlik ediyor” olarak vermiş.
Neden “ibadet” değil “kurumsal adalet/liyakat” ölçülüyor?
Proje yazarları, Kur’an ve Peygamber’in hayatından türetilen yönetişim ilkelerinin -yolsuzluğun önlenmesi, hak ve özgürlüklerin korunması, eşitlik, sosyal adalet, çatışmadan kaçınan dış politika- kamusal kurumlar üzerinden somutlaştığını belirtiyor. Bu nedenle “endeks, kişisel ibadeti ölçmez; kamusal performansı ölçer” olarak makalede nitelendirilmiş.
Türkiye’nin son süreçte 100’ncü sıradan 109uncu sıraya düşüşü, özellikle Hukuk & Yönetişim ve Uluslararası İlişkiler boyutlarındaki yapısal zafiyetlerle uyumlu bir görünüm veriyor (2022 alt kırılımları.)
Olası yanlış anlaşılmalar
Bu veriler, bilimsel incelemelerle “Dindarlığı ölçüyor” yanılgısına düşmemeyi gerektiriyor. Bu endeks; ibadet, inanç düzeyi ya da dini kimliği ölçmez. Kurumsal kaliteyi ölçer.
Bunun dışında, “Batı yanlısı metrikler” eleştirisi yapılsa ve akademik literatürde bu eleştiri tartışılsa da, endeks, kavramsal dayanağını Kur’an ve İslam peygamberine ilişkin uygulamalardan alan kamusal ilkelere bağlayarak şeffaf bir yöntem seti sunuyor. Yani araştırma yöntemi oldukça net.
Haber: Onur Metin, hepsiveri.com
Kaynak indeks arşivi: https://islamicity-index.org/wp/latest-indices-2024/