Sosyal medyada dolaşan “Pfizer-BioNTech aşısı Türkiye’ye hiç gelmedi” iddiası, çeşitli tedarik anlaşması duyuruları, sevkiyat/depoya giriş haberleri, uygulamanın başladığına dair resmi akış ve hakemli akademik çalışmalar ile çelişiyor. Kısacası, “satış sözleşmesinin tarafı kim?” tartışması, “ürün ülkeye girdi mi?” sorusuyla karıştırılıyor. Oysa gerçekler böyle değil.
Kamuya açık kaynaklar, BioNTech aşılarının Türkiye’ye ulaştığını, Sağlık Bakanlığı depolarına girdiğini ve ulusal programda uygulandığını gösteriyor.
Sosyal medyadaki iddia ne diyor?
Sosyal medya varyantlarının çoğu şu mantık zincirine yaslanıyor:
“Pfizer (veya Pfizer Türkiye) bu aşıyı satmadı”, “Bu durumda, BioNTech gelmedi/uygulanmadı.” Ancak bu sosyal medya iddiasının bir noktasında kayma var.
İddia ne, teknik olarak nerede “kaydırılıyor”?
Bu, tedarik zincirinde sık görülen bir kurumsal taraf/akış hatası. Ürün “Pfizer-BioNTech” diye anılırken sözleşmenin tarafı farklı bir tüzel kişilik (ör. BioNTech Europe GmbH ya da BioNTech Türkiye) olabiliyor. BioNTech’in Türkiye için ek tedarik anlaşmasını BioNTech Europe GmbH’nin Türkiye Sağlık Bakanlığı ile yaptığı bilgisi, “doğrudan Pfizer satmadı” cümlesinin (dar anlamda) söylenebilir ama “aşı gelmedi” sonucunun çıkarılamaz olduğunu netleştiriyor. Bu bilginin kaynakları çok, ancak Biontech’in 20 Mayıs 2021 tarihli girdisi, en temel kaynaklardan biri olarak gösterilebilir.
Bu yazıda ve şundaBioNTech’in SEO’larından ve şirketin Kurucu Ortağı Dr. Uğur Şahin’in “Türkiye’nin aşılama çalışmalarına önemli bir katkıda bulunabildiğimiz ve bize duyulan güven için minnettarız” açıklaması ve Pfizer Türkiye Ülke Müdürü Cem Açık’ın yapılan anlaşmayla ilgili “Bu anlaşmanın Türkiye’nin COVID-19 aşılama çalışmalarını daha da güçlendireceğini umuyoruz.” dediğini okumak mümkün.
Aşı Türkiye’ye geldi mi?
Aşının Türkiye’ye gelişi konusunda üç ayrı “kontrol noktası” aynı şeyi söylüyor
1) Sözleşme/tedarik beyanı (stratejik katman)
Sağlık Bakanı Fahrettin Koca, 25 Aralık 2020 gecesi BioNTech ile anlaşmanın imzalandığını; mart sonuna kadar 4,5 milyon doz ve mutabakatla 30 milyon doza kadar tedarik çerçevesini kamuya açıkladı. (Anadolu Ajansı)
BioNTech kurucu ortağı Uğur Şahin de 26 Aralık 2020 tarihli açıklamada aynı ölçekleri (mart sonuna kadar 4,5 milyon, 2021 sonuna kadar 30 milyon hedefi) planlama diliyle teyit etti. Zaten bu sayılar aşının satış sayılarından da doğrulandı.
2) Ülkeye giriş/teslimat beyanı (operasyonel katman)
Koca, 24 Mart 2021’de “yaklaşık 1,4 milyon doz BioNTech aşısının Türkiye’ye ulaştığını” duyurdu. AA haberi bu beyanla aynı gün derledi.
Devamında AA, 31 Mart 2021 itibarıyla Türkiye’ye getirilen 2,8 milyon doz BioNTech’in Sağlık Bakanlığı depolarına yerleştirildiğini yazdı. Aynı 1,4 milyon doz duyurusu, Bloomberg HT’de de yer aldı.
3) Sahada uygulama (hizmet sunum katmanı)
AA’nın 5 Mayıs 2021 tarihli dosya haberinde, BioNTech aşısının 2 Nisan 2021’de belirlenen hastanelerde uygulanmaya başlandığı bilgisi açıkça geçiyor. (Anadolu Ajansı)
Yani, 3 katmanlı (sözleşme, teslimat, uygulama) bu zincirde verinin yalan söylemesi mümkün değil. Böyle bir süreçte operasyonel olarak ilerlemek için her adımda söylenen şeylerin yapılmış olması gerekiyor.
60 milyon ek doz anlaşması: doğru cümle nasıl kurulmalı?
Reuters‘in bildirdiğine göre, Pfizer ve BioNTech, 20 Mayıs 2021’de Türkiye’ye 60 milyon ek doz sağlanacağını, ayrıca 30 milyon doz opsiyon ile toplamın 120 milyon doza çıkabileceğini duyurmuştu.
Aynı çerçeve BioNTech taraflı basın duyurularında da var: “ilk anlaşma 25 Aralık 2020’de 30 milyon dozdu. İkinci anlaşmayla 120 milyona kadar” ve anlaşmanın Türkiye Sağlık Bakanlığı ile BioNTech Europe GmbH arasında olduğu bilgisi yer alıyor.
Zaten, ilk aşamada aşıların, doğrudan Pfizer-BioNTech üzerinden değil, (aşıların ortaya çıkmasından kısa süre sonra) 12 Mart 2021’de kurulan “BioNTech Turkey Tıbbi Ürünler ve Klinik Araştırma Ticaret A.Ş.” üzerinden temin edildiği iddia ediliyor. Almanya merkezli kurulan bu şirkette geçen yetkili isimler ise Pfizer’la bir şekilde çalışmış insanlardan oluşuyor.
18 Mart 2021 tarihinden başlayarak, Türkiye’de 4.5 milyon doz aşının uygulanması da bu şirketin sağladığı aşılarla olmuş.
“Pfizer satmadı” cümlesi neden tek başına “aşının satılmadığı” kanıtı sayılmaz?
Çünkü “satış” ifadesi şu üç farklı şeyi karıştırabiliyor:
- Marka adı (Pfizer-BioNTech)
- Geliştirici/ortak (BioNTech SE)
- Sözleşme tarafı / tedarikçi tüzel kişilik (ör. BioNTech Europe GmbH)
Bu üçü farklı olduğunda, “Pfizer Türkiye satmadı” ifadesi teknik bir ayrıntı olabilir; fakat sevkiyat ve uygulama katmanı ayrıca doğrulanıyorsa, “ülkeye girmedi” sonucu çıkarılamaz.
Kaynaklar
Sağlık Bakanı Fahrettin Koca, BioNTech ile aşı anlaşmasının imzalandığını duyurdu / 25.12.2020 / Burcu Çalık Göçümlü (AA) / https://www.aa.com.tr/tr/koronavirus/saglik-bakani-fahrettin-koca-biontec-ile-asi-anlasmasinin-imzalandigini-duyurdu/2088941
BioNTech kurucu ortağı Uğur Şahin: Türkiye için mart sonuna kadar 4,5 milyon aşı dozu planladık / 26.12.2020 / Cüneyt Karadağ, Erbil Başay (AA) / https://www.aa.com.tr/tr/dunya/biontech-kurucu-ortagi-ugur-sahin-turkiye-icin-mart-sonuna-kadar-4-5-milyon-asi-dozu-planladik/2089617
Türkiye’nin koronavirüsle mücadelesinde son 24 saatte yaşananlar (1,4 milyon doz BioNTech ulaştı beyanı) / 24.03.2021 / Selma Kasap (AA) / https://www.aa.com.tr/tr/kategori-sayfasi-manset/turkiyenin-koronavirusle-mucadelesinde-son-24-saatte-yasananlar/2187273
Koca: 1 milyon 400 bin doz BioNTech aşısı Türkiye’ye ulaştı / 24.03.2021 / Bloomberg HT / https://www.bloomberght.com/koca-1-milyon-400-bin-doz-biontech-asisi-turkiye-ye-ulasti-2277295
Türkiye’ye getirilen 2,8 milyon doz BioNTech aşısı Sağlık Bakanlığı depolarına yerleştirildi / 31.03.2021 / (AA sayfasında yazar satırı mevcut) / https://www.aa.com.tr/tr/koronavirus/turkiyeye-getirilen-2-8-milyon-doz-biontech-asisi-saglik-bakanligi-depolarina-yerlestirildi/2193782
Türkiye’de toplumsal aşılamada 2. aşamanın sonuna yaklaşıldı (BioNTech 2 Nisan’da uygulanmaya başlandı bilgisi) / 05.05.2021 / Yeşim Sert Karaaslan (AA) / https://www.aa.com.tr/tr/koronavirus/turkiyede-toplumsal-asilamada-2-asamanin-sonuna-yaklasildi/2230280
Pfizer and BioNTech sign agreement for additional supply to Turkey (60 million) / 20.05.2021 / BioNTech Investor Relations / https://investors.biontech.de/news-releases/news-release-details/pfizer-and-biontech-sign-agreement-additional-supply-turkey-60/
Pfizer, BioNTech to deliver 60 mln more COVID-19 vaccine doses to Turkey / 20.05.2021 / Reuters / https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/pfizer-biontech-deliver-60-mln-more-covid-19-vaccine-doses-turkey-2021-05-20/
Pfizer and BioNTech Sign Agreement for Additional Supply of Vaccine to Turkey (60 Million Doses) / 20.05.2021 / GlobeNewswire (basın bülteni) / https://www.globenewswire.com/news-release/2021/05/20/2233519/0/en/Pfizer-and-BioNTech-Sign-Agreement-for-Additional-Supply-of-Vaccine-to-Turkey-60-Million-Doses.html
Pfizer and BioNTech sign agreement for additional supply to Turkey / 20.05.2021 / Anadolu Agency (English) / https://www.aa.com.tr/en/latest-on-coronavirus-outbreak/pfizer-and-biontech-sign-agreement-for-additional-supply-to-turkey/2246836