Bu hepsiveri haberi; Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) Çocuk Sağlığı ve Yoksunluğu 2024 göstergeleri ile Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü’nün 2018 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması (TNSA 2018) bulgularını birleştirerek, ailenin gelir grubu ve ebeveyn eğitiminin çocukların beslenmesi üzerindeki etkisini inceliyor.
Tanımlar: TNSA’da bodurluk (stunting) “yaşa-göre-boy -2 SD altı”, zayıflık (wasting) “boya-göre-ağırlık -2 SD altı”, düşük kiloluluk (underweight) “yaşa-göre-ağırlık -2 SD altı” olarak hesaplanır. TÜİK’te “maddi yoksunluk nedeniyle” ibaresi, hanehalkının ilgili ihtiyacı ekonomik imkânsızlık yüzünden karşılayamamasını; “diğer nedenler” sınıfı ekonomik olmayan engelleri ifade eder.
TÜİK 2024: Ekonomik yetersizlik, günlük protein ve meyve sebze tüketimini nasıl etkiliyor?
TÜİK’in 2024 tarihli çalışmasına göre 0-15 yaş çocuğu bulunan hanelerde, günde en az bir kez et-tavuk-balık içeren yemeği tüketememe oranı maddi yoksunluk nedeniyle %23,1, diğer nedenlerle %8,0. Günde en az bir kez taze meyve sebze tüketememe oranı maddi yoksunluk nedeniyle %10,0, diğer nedenlerle %3,3 olarak ölçülmüştür (beslenmeye ek tüm ihtiyaçların tablosu aşağıda).
Hanelerinde 0-15 yaş çocuk bulunan hanelerde ihtiyaç gruplarına sahip olma durumu (%) 2024
| İhtiyaç kalemi | Maddi yoksunluk nedeniyle sahip olamama (%) | Diğer nedenlerle sahip olamama (%) |
|---|---|---|
| Yeni giysi (ikinci el olmayan) | 9,2 | 2,2 |
| Düzgün iki çift ayakkabı | 9,4 | 2,3 |
| Günde en az bir kez taze meyve sebze tüketimi | 10,0 | 3,3 |
| Günde en az bir kez et-tavuk-balık içeren yemek | 23,1 | 7,2 |
| Yaşa uygun kitap | 8 | 8,7 |
| Ev dışı aktivitelerde kullanılabilecek araç (bisiklet, tekerlekli paten vb.) | 16,5 | 19,0 |
| Evde oynanabilecek oyuncaklar | 11,7 | 12,8 |
| Boş zaman aktivitelerine katılabilme | 18,2 | 45,9 |
| Özel gün kutlamalarına katılabilme | 10,1 | 21,3 |
| Arkadaşlarını oyuna veya yemeğe ara sıra davet etme | 8,7 | 32,6 |
| Evden uzakta bir haftalık tatil masrafını karşılayabilme | 22,2 | 26,6 |
| Paralı okul gezilerine ve okul etkinliklerine katılabilme | 18,7 | 26,3 |
| Evde ders çalışılabilecek veya ödev yapılabilecek uygun yer | 11,2 | 10,3 |
Kaynak: TÜİK, “Çocuk Sağlığı ve Yoksunluğu 2024” bülteni (Mar 2025) ve İstatistiklerle Çocuk 2024 kitapçığı (Nis 2025), “0-15 yaş çocuk bulunan hanelerde ihtiyaç gruplarına sahip olma durumu (%)”, s.29-30. Bağlantılar: bülten • kitapçık PDF
TNSA 2018: Gelir grubu (refah beşliği) çocuk beslenme risklerini nasıl değiştiriyor?
TNSA 2018, 0-5 yaş çocuklarda antropometrik yetersiz beslenme göstergelerini refah beşlikleri boyunca karşılaştırır. Aşağıda bodurluk (yaşa-göre-boy -2 SD altı) yüzdeleri yer alır.
| Hanehalkı refahı (beşlik) | Bodurluk (-2 SD altı, %) |
|---|---|
| En düşük | 12,3 |
| Düşük | 6,7 |
| Orta | 3,8 |
| Yüksek | 2,8 |
| En yüksek | 2,0 |
Kaynak: HÜNEE, TNSA 2018 Ana Raporu, Tablo 11.1 “Çocukların beslenme durumu”, s.151 (Kas 2019, saha 2018). PDF: rapor
TNSA 2008 2013 2018: Zaman içinde değişim (5 yaş altı)
| Gösterge | 2008 (%) | 2013 (%) | 2018 (%) |
|---|---|---|---|
| Bodur | 12 | 10 | 6 |
| Ciddi bodur | 4 | 3 | 2 |
| Zayıf | 1 | 2 | 2 |
| Düşük kilolu | 2 | 2 | 2 |
| Fazla kilolu | NA / | 11 | 8 |
Kaynak: HÜNEE, TNSA 2018 Ana Raporu, Şekil 11.1 ve Şekil 11.2 (Kas 2019). 2008 “fazla kilolu” değeri grafikte verilmediği için NA olarak gösterildi.
TNSA 2018: Annenin eğitim düzeyi ile yetersiz beslenme ilişkisi
Anne eğitimi yükseldikçe bodurluk ve düşük kiloluluk oranları düşer; buna karşılık fazla kiloluluk oranı artar (örüntü yönü). Aşağıdaki tablolar rapor metninde verilen örnek değerleri özetler.
| Gösterge | Annenin eğitimi | Oran (%) |
|---|---|---|
| Bodurluk (-2 SD) | Eğitimi olmayan | 9 |
| Bodurluk (-2 SD) | Lise veya üzeri | 4 |
| Gösterge | Annenin eğitimi | Oran (%) |
|---|---|---|
| Fazla kiloluluk | Eğitimi olmayan | 5 |
| Fazla kiloluluk | Lise veya üzeri | 9 |
Kaynak: HÜNEE, TNSA 2018 Ana Raporu, Bölüm 11 metin özeti (Kas 2019). PDF: rapor
Uluslararası bağlam (COSI ve JME)
DSÖ Avrupa’nın Çocukluk Çağı Obezite İzlemi (COSI) 4. tur bulguları (6-9 yaş, 23 ülke, yay. 2020) ebeveyn eğitimi düzeyi yükseldikçe günlük kahvaltı ve meyve sebze tüketiminin arttığını, şekerli içecek tüketiminin azaldığını bildirir. Türkiye de bu izleme evrenindedir. Kaynaklar: COSI 4. tur makale • COSI metodoloji raporu (2022)
UNICEF WHO Dünya Bankası ortak tahminleri (Joint child malnutrition estimates, JME 2025, Tem 2025) Türkiye için 5 yaş altı bodurluk %6,0, zayıflık %1,7, aşırı kilo %8,1 düzeyleri raporlar. Kaynak: JME 2025.
Eğitim düzeyi, gelir düzeyi ve çocukların beslenmelerini toparlarsak…
Tablo net. Gelir azalınca ve ebeveyn eğitimi düştükçe çocukların tabağındaki çeşit ve kalite geriliyor; aynı evde hem yetersiz beslenme hem de fazla kilo riski bir arada büyüyor. TÜİK’in günlük tüketim göstergeleri ile TNSA’nın uzun dönemli büyüme göstergeleri aynı yönü işaret ediyor. Buradan politika tarafında açık bir sonuç çıkıyor: Dezavantajlı bölgelerden başlayarak okulda en az bir ücretsiz ve besleyici öğün, sağlıklı gıdaya erişimi güçlendiren hedefli destekler ve şekerli içecek-kantin standartlarıyla davranışsal riski azaltan önlemler birlikte devreye girmeli. Eşzamanlı olarak kurumlar, veriyi gelir beşlikleri ve ebeveyn eğitimi kırılımında düzenli ve açık yayımladığında hem izleme güçlenecek hem de müdahalelerin etkisi daha şeffaf ölçülebilecek. Veri bize neyi gösteriyorsa, çözüm de oradan başlıyor.
Veri, okul temelli beslenme programlarının ve hedefli ekonomik desteklerin en hızlı etki edeceğini; şekerli içecek kısıtlarının ve kantin standartlarının ise davranışsal riski aşağı çekebileceğini söylüyor. Kısa vadede okul yemeği, orta vadede gelire duyarlı sağlıklı gıda erişimi, uzun vadede ise ebeveyn eğitimini güçlendiren politikalar; çocukların sofrasını ve geleceğini birlikte iyileştirir gibi görünüyor.
Onur Metin | hepsiveri
Kaynaklar
TÜİK, Çocuk Sağlığı ve Yoksunluğu 2024 bülteni (18.03.2025). TÜİK Veri Portalı
HÜNEE/TNSA-2018, Sonuçlar Sunumu ve Özet Rapor. BirBes
WHO/Europe, COSI Round 4 Raporu (2015–17); COSI Round 6 Kısa Değerlendirme (2022–24). Dünya Sağlık Örgütü
Global Nutrition Report – Turkey (JME 2025 güncellemesine dayalı ülke sayfası). globalnutritionreport.org